ESPACIOS VIRTUALES /SOCIEDADES REALES.

Η σελίδα Liceus είναι στην πραγματικότητα ένας τόπος συζήτησης και αντιλογίας, ένα ανθρωπολογικό περιοδικό, ένα τηλεφωνικό ευρετήριο μουσείων, ένας χώρος πληροφόρησης για κοινωνικά και πολιτισμικά γεγονότα, με ένα εκπληκτικό περιεχόμενο ανθρωπολογικών άρθρων από όλη τη Λατινική Αμερική, την Ισπανία και την Πορτογαλία, όπου συνυπάρχουν φοιτητές και ανθρωπολόγοι από τις χώρες αυτές και μας λένε για την Ανθρωπολογία του κυβερνοχώρου τα ακόλουθα:
http://www.liceus.com/cgi-bin/index.asp

Το ίντερνετ – ως στοιχείο που προήλθε από την επανάσταση στην πληροφορική – έχει έναν αυξανόμενο αντίκτυπο στις πολιτισμικές συνήθειες. Η ανησυχία που έχει προκαλέσει μεταξύ των επαγγελματιών αυτού του χώρου εκδηλώνεται με διπλό τρόπο: από τη μια πλευρά ως μέσο εργασίας που σέβεται τη χρησιμότητά του ως επιστημονικό και επικοινωνιακό εργαλείο και από την άλλη ως αντικείμενο μελέτης και αντίθεσης.

Πώς συμπεριφέρονται οι χρήστες μέσα στο ίντερνετ; Τι εργαλεία έχουμε στη διάθεσή μας για να προσεγγίσουμε τη μελέτη των εικονικών κοινωνιών; Τι τρόπους έχουμε για να γνωρίσουμε τα πιθανά μοντέλα ατομικής ή/και κοινωνικής συμπεριφοράς; Για το λόγο αυτό ακριβώς μας προτείνουν τα ακόλουθα εργαλεία:

Α) Τα ηλεκτρονικά γράμματα με όλα τα στοιχεία επιστολής
Β) Η συζήτηση και η συνέντευξη: Η συνομιλία μέσα από τοIRC (Internet Relay Chat) είναι ο τρόπος επικοινωνίας μέσα από το ίντερνετ σε πραγματικό χρόνο.
Γ) Οι τόποι συζήτησης, τα γνωστά φόρουμ, η συνομιλία σε γκρουπ, οι ομάδες συζήτησης και οι λίστες των ηλεκτρονικών διευθύνσεων.
Δ) Τα ερωτηματολόγια και οι ψηφοφορίες «online», οι στατιστικές και οι κοινωνικές μετρήσεις.
Ε) Οι μηχανές αναζήτησης, τα “cookies” και άλλα εργαλεία.
Ζ) Παράμετροι συμπεριφοράς. Γνωριμία με τις προτιμήσεις, τις ανησυχίες και τα ενδιαφέροντα των χρηστών του ίντερνετ.

Η σελίδα του artesonoro είναι κατά τη γνώμη μου η καλύτερη σελίδα στο ίντερνετ για την αναζήτηση σελίδων που αναφέρονται στη γενική ανθρωπολογία και στην ανθρωπολογία του κυβερνοχώρου στην ισπανική γλώσσα.
http://www.artesonoro.org/antropologiadelsonido/?page_id=7

Επίσης η καλύτερη σελίδα για την αναζήτηση σελίδων που αναφέρονται στη ανθρωπολογία του κυβερνοχώρου στην ισπανική γλώσσα είναι cibersociedad.
http://www.cibersociedad.net/archivo/articulo.php?art=23

Αυτές οι σελίδες προσφέρουν την ελεύθερη επιλογή αυτού που ψάχνουμε, από βίντεο μέχρι συνέδρια και πρόβες, και επιπλέον τη δυνατότητα να εγγραφούμε δωρεάν και να συνδεθούμε με άλλα μέρη στον παγκόσμιο ιστό.

Άλλες σημαντικές σελίδες ανθρωπολογίας με μεγάλο ενδιαφέρον είναι:


http://www.usal.es/teoriaeducacion
http://www.aibr.org/antropologia/aibr/revistas.php
http://www.plazamayor.net/antropologia/archtm/xinter.html
http://www.bib.ub.es/www1/1intant.htm
http://educared.org.ar/comunidades/blog/?cat=6

Νομίζω ότι αξίζει να τις επισκεφτούμε!

SAVAGE MINDS

Το Savage Minds είναι ένα πολυσυλλεκτικό διαδικτυακό ημερολόγιο. Συντηρείται από μία ομάδα υποψήφιων διδακτόρων και καθηγητών που διδάσκουν και μελετούν την ανθρωπολογία. Επιχειρούν να φέρουν την ανθρωπολογία σε επαφή με ένα ευρύτερο κοινό καθώς και να παράσχουν ένα βήμα συζήτησης των τελευταίων εξελίξεων στο πεδίο. Ο τίτλος του ημερολογίου προέρχεται από το βιβλίο του Lévi-Strauss «Pensée Sauvage» («Άγρια σκέψη», εκδ. Παπαζήση).

Εικόνα 1: Το γνωστό βιβλίο του Lévi-Strauss με τους πανσέδες στο εξώφυλλο.

Εικόνα 2: Ο Rex, ένας από τους συγγραφείς. Επιλέγει μία καθόλου ακαδημαϊκά στημένη φωτογραφία, αλλά σίγουρα μία που δηλώνει: «Είμαι ανθρωπολόγος». Επίσης, ίσως, «δεν παίρνω πολύ σοβαρά τον εαυτό μου» («χωρίς αυτό να σημαίνει ότι είμαι και ανόητος»). Διαβάζει, με προσποιητή προφανώς περισυλλογή ένα βιβλίο του Jurgen Habermas το οποίο πραγματεύεται θέσεις όπως τη συλλογιστική δημοκρατία και ότι η ταυτότητα διαμορφώνεται από την αλληλεπίδραση με τους άλλους.

Το ημερολόγιο είναι πολύ ενδιαφέρον. Τα άρθρα του δεν είναι στεγνά, ακαδημαϊκά, αλλά άπτονται της καθημερινής ζωής ή, εν πάση περιπτώσει, θεμάτων που προκαλούν το ενδιαφέρον και μάλλον υπακούν σε μία πιο στρατευμένη επιστήμη στο πνεύμα ενός πολιτικού ακτιβισμού. Δεν είναι τυχαίο ότι μερικές από τις πιο κοινές λέξεις κλειδιά που συναντά κανείς σε αυτό το ημερολόγιο είναι «ανθρωπολογία σε πόλεμο» και «ηθική».

Εικόνα 3: Ο μοναδικός οργανισμός που σπονσοράρεται στη σελίδα είναι ένας που συγκεντρώνει χρήματα από δωρεές για αναξιοπαθούντες.

Η σελίδα περιλαμβάνει πολλές συνδέσεις σε ανάλογες σελίδες και ημερολόγια. Η κίνησή της καταγράφεται από το 2005 με μερικές δεκάδες δημοσιεύσεις κάθε μήνα (20-50). Μερικά ενδεικτικά άρθρα είναι:

• Ο «Reference Man»: Ένα άρθρο που αναφέρεται στον ανύπαρκτο «μέσο άνθρωπο» των στατιστικών. Είναι λευκός, άνδρας, 20 με 30, ζυγίζει 70 κιλά. Ο συγγραφέας προσπαθεί να μας βάλει να αναλογιζόμαστε κάθε φορά τις συμβάσεις που αποδεχόμαστε στον τρόπο του καθημερινού σκέπτεσθαι.
• Το PR (public relations) επιχείρημα του στρατού των Η.Π.Α. περί απασχόλησης ανθρωπολόγων. Μία ανάλυση που αναφέρεται στην εικόνα που θέλει να «βγάλει» ο στρατός με την εισαγωγή ακαδημαϊκών στις τάξεις του και που εφιστά την προσοχή στο να μην λαμβάνονται ελαφρά τη καρδία και να μην υποτιμόνται τέτοιου είδους κινήσεις, εκ μέρους των ανθρωπολόγων, με σκέψεις όπως ότι η στρατιωτική κατασκοπεία (military intelligence που σημαίνει και νοημοσύνη) είναι οξύμωρο σχήμα, αλλά ότι τα γεράκια ξέρουν καλά τι κάνουν.

Γενικά μου προξένησε μία ευχάριστη εντύπωση και θεωρώ ότι μπορεί κανείς να διαβάσει τα περισσότερα από τα εξαιρετικά (και αφυπνιστικά θα τολμούσα να πω) άρθρα – είτε ανθρωπολόγος είτε όχι – προσεγγίζοντας τα πράγματα με τα εργαλεία της επιστημονικής προσέγγισης της ανθρωπολογίας.

6η εβδομάδα - addendum

CASE STUDIES
Hine, C. ‘Virtual Ethnography’
http://www.cirst.uqam.ca/PCST3/PDF/Communications/HINE.PDF
Kinnevy, S. C.. ‘Problems and promises in the study of virtual communities: a case study.’ http://www.isoc.org/inet2000/cdproceedings/2a/2a_1.htm
Kuntsman, ‘Cyberanthropology as homework’ http://www.anthropologymatters.com/journal/2004-2/Kuntsman_2004_Cyberethnography.pdf
Paccagnella , L., ‘Getting the Seats of Your Pants Dirty: Strategies for Ethnographic Research on Virtual Communities’
http://jcmc.indiana.edu/vol3/issue1/paccagnella.html
Rheingold, H., ‘Ένα κομμάτι της ζωής μου στην Virtual κοινότητα’ http://hyperion.math.upatras.gr/courses/soctech/thefoit/erg99/petridis_etal.html
Ολόκληρο το βιβλίο του Howard Rheingold, The Virtual community: http://www.rheingold.com/vc/book/
Skinner, J., 'At an electronic Evergreen: a computer-mediated ethnography of a newsgroup from Montserrat and above’
http://www.media-anthropology.net/skinner_evergreen.pdf
Thomsen, S.R., J D. Straubhaar & D. M. Bolyard, ‘Ethnomethodology and the Study of Online Communities: Exploring the Cyber Streets’ http://www.intute.ac.uk/socialsciences/archive/iriss/papers/paper32.htm
Wilson, B. 2006, ‘Ethnography, the Internet and youth cultures: strategies for examining social resistance and “online-offline” relationships’
http://www.csse.ca/CJE/Articles/FullText/CJE29-1/CJE29-1-wilson.pdf
Uimonen, P. ‘Cyberanthropology: The Global Expansion of the Internet’
http://www.naya.org.ar/congreso/ponencia1-23.htm

Ταυτότητα
Anderson, J., ‘Cybernauts of the Arab Diaspora: Electronic Mediation in Transnational Cultural Identities’.
http://www.bsos.umd.edu/socy/conference/papers/anderson.html
Anderson, J., ‘Middle East Diasporas on the Internet’
http://www.isoc.org/inet96/proceedings/e8/e8_2.htm
Aycock, A., "Technologies of the self": Michael Foucault online. Journal of Computer-Mediated Communication 1(2)
http://jcmc.indiana.edu/vol1/issue2/aycock.html
Hakken, D. 2004, ‘The cyberspace anthropology: a foreword’, Anthropologi Indonesia 73, pp. iv-xvi
http://jai.or.id/jurnal/2004/73/01ktpdh73.pdf
Hylland – Eriksen, T. 2006, ‘Nations in cyberspace’
http://www.media-anthropology.net/eriksen_nationscyberspace.pdf
Washington, D. ‘Virtual Communities And The Discourse Of Blackness In The Afro-Latin Diaspora’
http://web3.cas.usf.edu/main/depts/ANT/cma/Washington-DiscourseBlackness.pdf

Ακτιβισμός
Postill, J. ‘Field theory and the political process black box. Analysing Internet activism in a Kuala Lumpur suburb’
http://antropologi.info/blog/anthropology/html/Postill-Field_Theory.html
Indigenous resurgence in the contemporary Caribbean
http://www.centrelink.org/resurgence/index.html

Τουρισμός
Lisa Nakamura, 'Race In/For Cyberspace: Identity Tourism and Racial Passing on the Internet'
http://www.humanities.uci.edu/mposter/syllabi/readings/nakamura.html

ΕΚΕΙ OΠΟΥ ΣΥΜΒΑΙΝΟΥΝ ΠΡΑΓΜΑΤΑ
Active Worlds
http://www.activeworlds.com/community/maps.asp
Blacksburg Electronic Village
http://www.bev.net/
Facebook
http://www.facebook.com/
Plato
http://www.thinkofit.com/plato/dwplato.htm
Second Life
http://secondlife.com/
‘My virtual life’, Businessweek
http://www.businessweek.com/magazine/content/06_18/b3982001.htm?chan=search
‘Second Life’s first millionaire’, Businessweek
http://www.businessweek.com/the_thread/techbeat/archives/2006/11/second_lifes_fi.html
'Business in second life'
http://www.smartinternet.com.au/
Second life Architecture awards
http://www.aimia.com.au/i-cms?page=3654
Well
http://www.well.com/aboutwell.html

ΚΑΙ MΙΑ ΜΙΚΡΗ ΔΟΣΗ ΘΕΩΡΙΑΣ
Researching the internet with an introductory statement by Birgit Bräuchler http://www.philbu.net/media-anthropology/braeuchler_internetresearch.pdf
και τα σχόλια
http://www.philbu.net/media-anthropology/braeuchler_eseminar.pdf
Escobar, A. ‘Other Worlds Are (already) Possible: Cyber-Internationalism and Post-Capitalist Cultures’
http://www.cibersociedad.net/textos/articulo.php?art=18
Wilson, S.M. & L.C. Peterson, ‘The anthropology of online communities’ http://uts.cc.utexas.edu/~swilson/research/wilson_peterson.pdf

Oι Δυσκολιές για τον Εθνογράφο και η Αντιμετώπιση τους

Η εθνογραφία αποτελεί έρευνα μιας κοινωνίας ώστε να αποκτήσει μια βαθύτερη ματιά στα δρώμενα της και να τα κατανοήσει. Αναμφίβολα στο θέμα του Διαδυκτύου προκύπτουν κάποιες δυσκολίες στην προσέγγιση του εθνογραφικά , οι οποίες έχουν τη βάση τους σε βαθύτερες αιτίες του φαινομένου αυτού. Μια από αυτές αποτελεί η εγκυρότητα του Διαδυκτύου, γεγονός που φαίνεται και από την παρατήρηση μας σε ατόμα που μιλούν σε ένα chat room, άτομα που δεν ξέρουμε για την εγκυρότητα των στοιχείων που δίνουν. Άλλο πρόβλημα αποτελεί ότι το Διαδίκτυο δεν υπάγεται σε περιορισμούς, δεν έχει όρια, διακρίνεται δηλαδή από μια πολυτοπικότητα. Επιπρόσθετα δεν μπορούμε να μιλάμε για ακριβή οριοθέτηση του χρόνου ,σε ένα φαινόμενο σαν το Ίντερνετ υπάρχει μια απόσταση χρόνου. Ακόμη δεν είναι σαφής η κατηγοριοποίηση του σαν ξεχωριστός πολιτισμός ή σαν πολιτισμικό προϊόν. Οι προκλήσεις λοιπόν πολλές. Αυτό που πρέπει να κάνει ο "διαδυκτιοεθνογράφος" είναι να κινηθεί σε πολλά πεδία, να οριοθετήσει το θέμα και τους στόχους της έρευνας του και βέβαια να είναι ευμετάβλητος στα δεδομένα της εποχής του.

Το ζωγράφισα! "Δυσκολίες και προκλήσεις μιας εθνογραφίας στο Διαδίκτυο"

Δυσκολίες...

Παραδοσιακά, η εθνογραφία μέσω συμμετοχικής παρατήρησης μελετά έναν πολιτισμό (culture) με στόχο την κατανόησή του. Το ίδιο όμως, δεν φαίνεται να ισχύει για την περίπτωση που το αντικείμενο μελέτης της εθνογραφίας γίνεται το διαδίκτυο.
Το διαδίκτυο αποτελεί έναν χώρο μοναδικό και εν μέρει αυτόνομο. Θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως ένα πεδίο έρευνας, ως πολιτισμός ή κουλτούρας απόρροια ανθρώπινων ενεργειών. Παρόλ’ αυτά, ενώ μοιάζει με τα «παραδοσιακά» πεδία έρευνας της εθνογραφίας διαφέρει κατά πολύ, με συνέπεια να χρειάζεται αναπροσαρμογή η εθνογραφία.
Ένα από τα στοιχεία που δυσκολεύουν την εθνογραφική προσέγγιση είναι η έλλειψη αμεσότητας παρατηρητή και παρατηρούμενου. Για τον εθνογράφο, και λιγότερο για τον παρατηρούμενο, παίζει σπουδαίο ρόλο η οπτική επαφή. Μόνο έτσι μπορεί κανείς να διακρίνει ορισμένα στοιχεία όπως η αποδοχή και οι αντιδράσεις. Το διαδίκτυο είναι κάπως απρόσωπο και χρειάζεται άλλη μέθοδο από τον παρατηρητή.
Η οριοθέτηση του χώρου ερεύνης επίσης αλλάζει. Ουσιαστικά καταργείται η έννοια του πεδίου έρευνας ως γεωγραφικής περιοχής. Ο καθορισμός των ορίων του πεδίου είναι πολύ εύκολο αλλά ταυτόχρονα και πολύ δύσκολο να οριστούν. Στο διαδίκτυο εξάλλου, ο χώρος όπως και ο χρόνος είναι ρευστά.
Άλλο ένα εμπόδιο αποτελεί η εγκυρότητα των πληροφοριών και η πρόσβαση σ’ αυτές ορισμένες φορές.
Αναμφίβολα η εθνογραφία αντιμετωπίζει δυσκολίες και προκλήσεις στο διαδίκτυο, που όμως δεν είναι αδύνατο να επιλυθούν.

Βιβλιογραφία:
http://www.qualitative-research.net/fqs-texte/3-07/07-3-E1-e.htm
http://www.intute.ac.uk/socialsciences/archive/iriss/papers/paper16.htm
http://www.qualitative-research.net/fqs-texte/1-00/1-00wittel-e.pdf

6η εβδομάδα - Εικονική Εθνογραφία

• Ανάλυση, μελέτη και συζήτηση πάνω στο 3ο κεφάλαιο του βιβλίου της Christine Hine Virtual Ethnography, με τίτλο 'The virtual objects of ethnography'.

• Πρώτη συζήτηση για τα θέματα των εργασιών.

ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΠΟΜΕΝΗ ΦΟΡΑ
Schniter, E. ‘Anthropology and the Internet’. http://www.uweb.ucsb.edu/%7Eeschniter/manuscripts/AnthropologyandtheInternet.pdf
Gustaaf Houtman, G. & D. Zeitlyn, ’ Information technology and anthropology’ Guest editorial from Anthropology Today, Vol. 12, No. 3, June 1996, pp. 1-3. http://www.therai.org.uk/pubs/at/editorial/zhoutman.html

Εθνογραφία και Διαδίκτυο

Πράγματι είναι ενδιαφέρον να προοσδίορίσουμε τους όρους της έρευνας και μελέτης στο διαδίκτυο με εθνογραφικούς όρους.

Για παράδειγμα ο όρος εθνογραφία φαίνεται να χάνει το περιεχόμενό του,με βάση όσα είχαν οριστεί για αντικείμενο μελέτης, μεθόδους, πεδία κλπ, ακόμη και η χρήση του όρου "εικονική εθνογραφία" δεν είναι αρκετά ακριβής, μιας και παραπέμπει σε "κοινωνίες" που φέρουν συγκεκριμένα κοινά χαρακτηριστικά.

Στο διαδίκτυο, όπως σωστά επισημαίνεται, τα πεδία έρευνας, τα αντικείμενα μελέτης υπόκεινται σε διαδικασίες που τροποποιούν την έννοια της κοινωνίας και ουσιαστικά δημιουργούν έναν μεταπολιτισμό όπου καταλύονται δομές που υφίστανται στην πραγματική κοινωνία.

Ταξικές, φυλετικές, θρησκευτικές, εξουσιαστικές, πολιτιστικές κατηγοριοποιήσιες πρέπει να επαναξεταστούν καθώς το διαδίκτυο ενσωματώνει νέους χρήστες και τεχνολογίες και μετεξελίσεται διαρκώς.

Ουσιαστικά αποτελεί ένα ρευστό "κοινωνικό" μόρφωμα που δεν έχει ερευνηθεί κατά πόσο επηρεάζεται από τα φέροντα πολιτιστικά στοιχεία των χρηστών ή κατά πόσο οι χρήστες εκδηλώνουν πραγματικά χαρακτηριστικά ή δεν υποδύονται στοιχεία।

Παράλληλα ο ερευνητής έχει παγκόσμιο πεδίο μελέτης όπου οι κοινωνίες χάνονται και υποκαθίστανται από τα στοιχεία των χρηστών (πραγματικά ή μη।

Ακόμη αγνοεί πως ο χρήστης ενσωματώνεται στην παραγματική του κοινωνία, και πως αυτή προβάλλεται μέσα απο τη δικτυακή του παρουσία।

Ο ερευνητής από τη μεριά του παρατηρεί τον πολιτισμό των χρηστών από απόσταση και μέσω του διαδικτύου χωρίς πραγματική επεφή και ενημέρωση του χρήστη αποτελώντας κι αυτός έναν εικονικό συμμέτοχο। Η εικονική διάδραση που αναπτύσσεται δεν μπορεί να ερμηνευθεί με τους υπάρχοντες όρους και πρέπει να καθοριστεί ένα νέο επιστημονικό πλαίσιο για την έρευνα και μελέτη στο διαδίκτυο।

Πιθανά η "cyberography" ή η "διαδικτυογραφία" να μην μπορεί να οριστεί με τα υπάρχοντα επιστημονικά πεδία, παρόλους τους δανεισμούς, και να χρήζει μαις νέας ανθρωπολογικής - κοινωνιολογικής θεώρησης.

Δυσκολίες και προκλήσεις μιας εθνογραφίας του Διαδικτύου:

Η εθνογραφία ως εργαλείο διεξαγωγής έρευνας βασίστηκε στην συμμετοχική παρατήρηση για την εις βάθος κατανόηση μίας «άλλης» κοινωνίας. Έτσι βασικές προϋποθέσεις για αυτή την έρευνα ήταν ο γεωγραφικός καθορισμός ενός πεδίου στο οποίο ο ανθρωπολόγος θα έπρεπε να ζήσει για κάποιο χρονικό διάστημα, μαζί με τη κοινωνία που μελετούσε. Κατά τη διάρκεια της παραμονής του και αφού είχε αποκτήσει το κατάλληλο «σύνδεσμο» και είχε γίνει «δεκτός» από τη κοινωνία αυτή άρχιζε να μαζεύει πληροφορίες τις οποίες αργότερα θα χρησιμοποιούσε για να παρουσιάσει τα συμπεράσματα της έρευνας του.

Τι γίνετε όμως όταν η εθνογραφία καλείτε να βοηθήσει στη κατανόηση του Διαδικτύου ή και άλλων κοινωνικών φαινομένων σε ένα κόσμο που φαίνετε να έχει χάσει τα σύνορα που είχε με τη συνεχή αλληλεπίδραση των διαφόρων κοινωνιών?

Οι βασικές δυσκολίες είναι αρχικά ότι το πεδίο, βασικό στοιχείο της εθνογραφικής έρευνας, πάει να είναι ένας γεωγραφικά καθορισμένος χώρος. Βασικά χαρακτηριστικά του Διαδικτύου είναι η ατοπικότητα και η πολυτοπικότητα, το Διαδικτύο δεν έχει περιορισμούς-όρια και διέπετε από δυναμικότητα συνέχεια αναπτύσσετε. Η πρόκληση που εμφανίζει αυτή η αλλαγή είναι ο επαναπροσδιορισμός του πεδίου από το γεωγραφικά οροθετημένο χώρο-“geographical location” στο “political locations”.

Επίσης σε σχέση με το πεδίο-Διαδίκτυο η εθνογραφία θα πρέπει να αντιμετωπίσει το θέμα του on-line και off-line. Είναι δυνατό μία εθνογραφική προσέγγιση στο Διαδίκτυο να περιορίζετε μόνο στο on-line; Διάφορες εθνογραφικές μελέτες που έγιναν πάνω σ’ αυτό το θέμα υποστηρίζουν ακριβώς το αντίθετο συχνά ότι γίνετε εντός του Διαδικτύου έχει προεκτάσεις ακόμα όταν ο χρήστης είναι εκτός και μακριά από τον υπολογιστή του. Η παράβλεψη της παρατήρησης της off-line συμπεριφοράς οδηγεί στην εξαγωγή λανθασμένων συμπερασμάτων και συνήθως η έρευνα είναι ημιτελής.

Επίσης μία από τις βασικότερες δυσκολίες είναι και ο τρόπος που η εθνογραφία θα προσεγγίσει το Διαδίκτυο υπάρχουν τρεις κύριες απόψεις: το Διαδίκτυο μελετάτε ως «τεχνούργημα», ως μέσο επικοινωνίας και η τρίτη άποψη που αποδέχεται και τα δυο.

Πρόβλημα φαίνετε να δημιουργείτε επίσης στο τρόπο που ο παρατηρητής δημιουργεί σχέσεις με το παρατηρούμενο. Η απουσία άμεσης οπτικής επαφής δημιουργεί μεγάλα προβλήματα στην παρατήρηση μία και ο παρατηρούμενος όπως και ο ερευνητής δύσκολα μπορούν να δημιουργήσουν μία σχέση εμπιστοσύνης.

Τέλος εκτός από τις αλλαγές στις μεθόδους που πρέπει να εφαρμοστούν σε μια εθνογραφία του Διαδίκτυο ο ερευνητής θα πρέπει να χρησιμοποιήσει το ίδιο το Διαδίκτυο ως εργαλείο για της εξαγωγή συμπερασμάτων π.χ. ενα blog και να βρει νέους τρόπους για να παρουσιάσει τη δουλεία του.

Κάτι το οποίο όμως που χαρακτηρίζει την εθνογραφία γενικότερα είναι ότι πρακτικά ποτέ δεν μπορεί να είναι ολοκληρωμένη, και όσο περνάει ο χρόνος θα εμφανίζονται νέοι προβληματισμοί και μέσα από αυτή τη διαδικασία αποκτά και η ίδια μία δυναμική ακολουθώντας πάντα τις αλλαγές που προστάζουν οι καιροί.

Πώς θα κάνουμε εθνογραφία;

Ποιές είναι οι δυσκολίες και οι προκλήσεις μιας εθνογραφίας στο Διαδίκτυο;

ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ: Alan Alfonso Avila Ortiz

Oι δυσκολίες:

Οι ποικίλοι όροι της ψηφιακής ανθρωπολογίας και εθνογραφίας μέσα στον κυβερνοχώρο έχουν προκαλέσει διάφορες αντιπαραθέσεις ευρέως μέσα σ’ αυτό τον κλάδο μελέτης, με πολύ διαφορετικές στάσεις και απόψεις που συγκρούονται, αντιπαραβάλλονται και βοηθιούνται μεταξύ τους, δημιουργώντας το μεγάλο πρόβλημα του εννοιολογισμού, όπου κάθε ερευνητής χρησιμοποιεί τους όρους που θέλει.

Αυτός ο εικονικός κόσμος μας ανοίγει νέα πεδία για την ανάλυση του ίδιου σε διάφορες κοινωνίες, τις επιπτώσεις του και την επίδραση αυτών των κοινωνιών στον εικονικό κόσμο, ενεργώντας έτσι ως οι δύο όψεις σε έναν καθρέφτη.

Μας οδηγούν στον προβληματισμό της μεθοδολογίας που πρέπει να εφαρμοστεί σε κάθε περίπτωση αντίστοιχα.

Άλλο πρόβλημα που δημιουργείται είναι το πώς θα κάνουμε την εθνογραφία, μέσα στο ίντερνετ ή με την ευκαιρία του ίντερνετ;

Τι σημασία και τι χρήση έχει για το ίντερνετ. Για παράδειγμα, ως πολιτιστικό εξάρτημα, ως μέσο επικοινωνίας ή ως ξεχωριστός πολιτισμός;

Προβλήματα οριοθέτησης του πλαισίου, της απόστασης και του χρόνου.

Κάποιοι βλέπουν την εθνογραφική έρευνα του ίντερνετ ως μέθοδο, επιστήμη, μεθοδολογία και άλλοι ως εργαλείο μελέτης ή ως μια μεγάλη βιβλιοθήκη.

Άλλοι τονίζουν τον κεντρικό ρόλο που καταλαμβάνουν τα εξαρτήματα και η τεχνολογία στο πεδίο της εικονικής εθνογραφίας.

Διαμάχες σχετικά με την ηθική της ποιοτικής έρευνας.

Πώς η τεχνολογία μέσα από τις κοινωνικές σχέσεις γίνεται ιδιαίτερα σημαντική;

Η αντιμετώπιση και η εγκυρότητα των στοιχείων στο ίντερνετ, για παράδειγμα: Αντί να βασιζόμαστε σε πραγματικά γεγονότα, ο εθνογράφος βασίζεται στα στοιχεία του χρήστη.

Η παρατήρηση (συμμετοχή) μπορεί να γίνει μόνο σε ένα μικρό και περιορισμένο χώρο και για το λόγο αυτό δεν μπορούμε να παρατηρήσουμε «πραγματικά άτομα».

Άλλο πρόβλημα προκύπτει με το θέμα των συνδέσεων. Αν μιλάμε για μια εθνογραφία δικτύων, τι σημαίνουν οι εικονικοί χώροι; Τι τύπους συνδέσεων θα έχουμε;

Μια λεπτομερής περιγραφή των δικτύων απαιτεί μια καλή περιγραφή των συνδέσεων και της συνδεσιμότητας.

Η ανάλυση των τρόπων αλληλεπίδρασης φαίνεται να επηρεάζεται επίσης. Για παράδειγμα, ακυρώνεται το γεγονός παροχής πληροφοριών των φυσικών και αισθητικών (κώδικας ένδυσης) χαρακτηριστικών των χρηστών κλπ.

Οι συνδέσεις μεταξύ των εικονικών χώρων και των πραγματικών είναι υποτιμημένες.

Οι προκλήσεις:

Διευρύνει τη σκέψη σχετικά με τα διάφορα σενάρια στα οποία γίνεται κοινωνική έρευνα.

Οριοθέτηση του προβλήματος ή των θεμάτων στα οποία θα γίνει προσέγγιση και του μέχρι πού θέλει κανείς να φτάσει μαζί με την ξεκάθαρη εγκαθίδρυση του πλαισίου.

Διασαφήνιση του αντικειμένου μελέτης και του στόχου της έρευνάς του.

Εξερεύνηση νέων πιθανοτήτων επανασυλλογής και ανάλυσης στοιχείων σε διάφορα κοινωνικά σενάρια, στο χρόνο που προκύπτουν κάποια μεθοδολογικά προβλήματα.

Συνδυασμός στο δίκτυο μιας παρέμβασης βασισμένης στην κοινωνική ενεργοποίηση και της πραγματοποίησης μιας εικονικής εθνογραφίας με χαρακτήρα εσκεμμένο. Αυτό το σχέδιο ονομάζεται τεχνοενεργοποίηση (τεχνοακτιβισμός).

Συνδυασμός των δραστηριοτήτων online και offline, το κοινωνιο-ηλεκτρονικό δίκτυο.

Η δημιουργία μιας εθνογραφίας του ίντερνετ όπως η τεχνολογία ή όπως πολιτιστικά εξαρτήματα προκαλεί ανησυχία για το πλαίσιο στο οποίο χρησιμοποιείται, για τη μορφή στην οποία προσαρμόζεται στις υπάρχουσες απόψεις και για το πώς μεταβάλλεται.

Η κινητικότητα του εθνογράφου σε όλους τους χώρους μελέτης ως εργαλείο που προσφέρει την ευκαιρία για σκέψη σχετικά με την κατασκευή του χώρου.

Δείχνει τη διαφορά μεταξύ μιας εθνογραφίας σε έναν πραγματικό χώρο και μιας άλλης σε έναν εικονικό χώρο.

Ανάκτηση ορισμένων κλασσικών εθνογραφικών διαφωνιών – όπως οι σχέσεις του ερευνητή με την εξοχή, τα ζητήματα ηθικής, η παρατηρητική μέθοδος (παρατήρηση του συμμετέχοντος) ή η «κατασκευή» του εθνογραφικού λόγου – που επανατοποθετούνται στους όρους τους με την εθνογραφική μελέτη του ίντερνετ.

Διασαφήνιση του ποιά είναι η σχέση μεταξύ των συμμετεχόντων, της παρατήρησης και της εθνογραφικής πρακτικής, όπως επίσης και του πλαισίου στο οποίο βρίσκονται.

« ΚΥΒΕΡΝΟΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΑ»

Αρκετοί μελετητές προσπαθούν να αναλύσουν τις εικονικές κοινότητες δηλώνοντας πως αυτού του είδους οι κοινότητες δεν σχετίζονται με γεωγραφικά σύνορα και εθνοτικά στοιχεία αλλά με βάσει τα κοινά τους συμφέροντα. H CyberAnthropology προετοιμάζει τον εθνογράφο στην δημιουργία για κάποιων θεμελιωδών ερωτημάτων που προκύπτουν στη σχέση ανθρώπου και τεχνολογίας. Τίθεται το ερώτημα για το αν υπάρχει η δυνατότητα να μεταφερθεί η γνώση από την μια γενιά στην επόμενη και αν μπορούν όντως να καλύψουν τις ανάγκες , το Δίκτυο και ο άνθρωπος. Μέσα από την μελέτη του ανθρώπινου όντος όντας πομπός και δέκτης το CyberAnthropology ζητά απάντηση για το αν μπορεί να υπάρχει ένωση παρελθόντος κα μέλλοντος. Είναι δηλαδή σε θέση το Δίκτυο να δημιουργήσει έναν νέο «προφορικό» πολιτισμό λαογραφίας; Επιπρόσθετα ερευνά τον υπολογιστή αν λειτουργεί ως αντανάκλαση ή ως ένας καθρέφτης του μόνου, τη σχέση παιδιού και εκπαίδευσης.

Τη χάσαμε την επανασταση????

“Another revolution missed: Anthropology of Cyberspace”, Max Forte, AN 2002

Στο πιο πάνω άρθρο δίνετε καθαρά η «αγανάκτηση» του συγγραφέα για το τρόπο που η Ανθρωπολογία του Internet έγινε αποδεκτή από τον ακαδημαϊκό κόσμο.

Για να αντλήσει πληροφορίες βασίστηκε σε ερωτηματολόγια και στις ιστοσελίδες που διέθεταν τα 50 καλύτερα τμήματα Ανθρωπολογίας από τη Β Αμερική.

Τα αποτελέσματα του ήταν μια μεγάλη απογοήτευση: μόλις 21 άτομα είχαν ασχοληθεί με το τομέα της Ανθρωπολογίας του Internet, ποσοστό 1,38% ! Συνολικά 21 μαθήματα προσφέρονταν στα διάφορα πανεπιστήμια ενώ η έρευνα περιοριζόταν μόνο σε 3!

Παρατίθενται οι δικαιολογίες για τις οποίες ο τομέας δεν «προτιμήθηκε» από τα συγκεκριμένα ανθρωπολογικά τμήματα:

1.Έχει μελετηθεί από άλλα τμήματα του κλάδου, όπως όμως και τόσα άλλα θέματα όπως παγκοσμιοποίηση και θέματα φύλου!

2.Ένας τέτοιος τομέας είναι πολύ εξειδικευμένος και γ’ αυτό δεν γίνετε να του αφιερωθεί ολόκληρο μάθημα, αυτό γίνετε όμως τη στιγμή που προσφέρουν μαθήματα όπως «Μουσική τζαζ στο κινηματογράφο»!

3.Ότι δεν έχει μεγάλη σχέση με τα κυρίαρχα παραδείγματα της παραδοσιακής ανθρωπολογίας.

Είναι ενδιαφέρον γιατί η έρευνα αυτή μας παρουσιάζει ένα ενδιαφέρον φαινόμενο, αν και τότε υπήρχαν μεγάλος αριθμός χρηστών το ενδιαφέρον για ανθρωπολογικές μελέτες ήταν αρκετά περιορισμένο. Αυτά όμως μέχρι το 2002, πόσο ισχύουν αυτές οι στατιστικές σήμερα? :ο/

Η έλευση του Internet και του Κυβερνοχώρου φέρνουν μια νέα εποχή που μπορεί να χαρακτηριστεί ως "Κοινωνία της Πληροφορίας". Από τα μέσα της δεκ. του '90 εμφανίζονται οι πρώτες προσπάθειες Ανθρωπολόγων να μελετήσουν τον κυβερνοχώρο. Ο όρος cyberspace μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως αναφορά στον πιθανό τρόπο ζωής. Ο Ανθρωπολόγος, Arturo Escobar, μίλησε για κυβερνοπολιτισμό ή κυβερνοκουλτούρα. Σύμφωνα με αυτόν, η κυβερνοκουλτούρα χωρίζεται σε δύο πεδία. Είναι το πεδίο της Βιοτεχνολογίας που φέρνει ένα νέο καθεστώς βιοκλωνικότητας δηλ. δημιουργεί ζωή και το πεδίο της Τεχνολογίας των Υπολογιστών και της Πληροφορίας που δημιουργεί την επαφή. Για τον Escobar, το Internet, είναι ένας πολύπλοκος χώρος που δύσκολα μπορεί κανείς να τον ελέγξει. Οι κοινωνίες βασίζονται πάνω στην κοινωνική κατασκευή και ανακατασκευή.

5η εβδομάδα - Το εθνογραφικό πεδίο

ΑΝΑΓΝΩΣΜΑ
Miller, D. & D. Slater 2000, The Internet. An ethnographic approach, κεφ. 1.

ΑΝΑΛΥΣΗ ΚΕΙΜΕΝΩΝ
Domínguez, D., A. Beaulieu, A. Estalella, E. Gómez, B. Schnettler & R. Read, ‘Virtual Ethnography’, Forum Qualitative Social Research, Volume 8, No. 3 – September 2007.
http://www.qualitative-research.net/fqs-texte/3-07/07-3-E1-e.htm
και σχετικούς συνδέσμους

Hine, C. ‘Virtual Ethnography’. IRISS International Conference (25-27 March 1998, Bristol, UK)
http://www.intute.ac.uk/socialsciences/archive/iriss/papers/paper16.htm

Wittel, Andreas (2000, January). ‘Ethnography on the move: from field to net to Internet’ [23 paragraphs]. Forum Qualitative Sozialforschung / Forum: Qualitative Social Research [On-line Journal], 1 (1). http://www.qualitative-research.net/fqs-texte/1-00/1-00wittel-e.pdf

ΕΞΕΡΕΥΝΗΣΗ
COMPUTER-MEDIATED ANTHROPOLOGY
http://web3.cas.usf.edu/main/depts/ANT/cma/index.htm

ΑΝΑΓΝΩΣΜΑΤΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΠΟΜΕΝΗ ΦΟΡΑ
Clifford, J. 1986, "Introduction: partial truth," στο Clifford, J. & G. Marcus (επιμ.), Writing culture: the poetics and politics of ethnography, Berkeley - Los Angeles - London: University of California Press. σσ. 1-26.
Hakken, D. 1999, Cyborgs@Cyberspace. New York, London: Routledge, κεφ. 3: Doing ethnography in cyberspace, ειδικά σσ. 45-49, 63-68.
Hine, Christine 2003 [2000], Virtual ethnography, London: Sage Publications, κεφ. 3: The virtual objects of ethnography.

Κυβερνοκουλτούρα (τι είναι τούτο;) και ανθρωπολογία

Η Elisenda Ardevol σχολιάζοντας το ζήτημα «Cyberculture: Anthropological Perspectives of the Internet» μελετά την προσέγγιση της ανθρωπολογίας στο φαινόμενο (πιο αναλυτικά για αυτό παρακάτω) του διαδικτύου (δ.) και ειδικότερα της κυβερνοκουλτούρας.

Αρχικά, επιχειρεί μία χαρτογράφηση της διαδικτυακής σφαίρας διακρίνοντας τέσσερις «ελκυστές» (attractors – για ενδιαφέρουσες αναφορές βλ. σχετ. θεωρία του χάους, στο παρόν κείμενο μπορούν να θεωρηθούν ως άξονες): Το δ. ως νέο πολιτισμικό μοντέλο, μία κουλτούρα του δ., ως πολιτισμικό προϊόν, και ως μέσον. Για κάθε έναν από αυτούς τους ελκυστές διακρίνει επίσης τέσσερις περιοχές εστίασης της έρευνας στο δ.: Το δ. ως τεχνολογία, ως νέο κοινωνικό πλαίσιο, ως νέο δημιουργικό και συνεργατικό εργαλείο, και ως επικοινωνιακό μέσο. Οι τέσσερις ελκυστές με τις τέσσερις περιοχές εστίασης παράγουν 16 υποπαραμέτρους του δ. μοντέλου.

Στη συνέχεια, η Ardevol βιάζεται (κατά τη γνώμη του υποφαινόμενου) να θεωρήσει ότι το νέο φαινόμενο πρέπει να εξεταστεί σε παρελθοντικό ήδη χρόνο, ενώ μάλλον βρίσκεται εν εξελίξει. Κάνει αναφορά στο έργο του Hakken, D. 1999, Cyborgs@Cyberspace καθώς και σε έρευνες που εστιάζουν στην κοινωνική αλληλεπίδραση στις διαδράσεις υποκειμένων μέσω του δ. ως νέων πολιτισμικών σχημάτων αλλά και στον αντίλογο (όπως του Daniel Miller και του Don Slater) ότι αυτές οι διαδράσεις δεν αντικατοπτρίζουν παρά διαδράσεις της καθημερινής offline ζωής. Ισχυρίζεται, και εδώ μάλλον συμφωνώ, ότι δεν πρέπει να θεοποιούμε τρόπον τινά το δ. ως μία οντότητα που στέκεται ξέχωρα από οτιδήποτε άλλο γνώριμο αλλά ότι μπορεί να προσεγγιστεί και να αναλυθεί με γνωστές μεθόδους και εργαλεία. Αναγνωρίζει βέβαια, και επίσης συμφωνώ, ότι θα χρειαστεί μία κάποια προσαρμογή τους.
Ardevol, E. 2005, ‘ Cyberculture: anthropological perspectives of the Internet’. http://www.media-anthropology.net/lboro_ardevol.pdf

William Gibson enters Cyberspace

ΠΡΙΝ ΑΚΟΜΑ ΞΕΚΙΝΗΣΟΥΜΕ...

Neil Postman on Cyberspace, 1995

ΠΡΙΝ ΞΕΚΙΝΗΣΟΥΜΕ...

4η εβδομάδα - Ανθρωπολογία και Κυβερνοχώρος - Εισαγωγή

cyborg ethnography, cyborg anthropology, anthropology of cyberculture, cyberanthropology….

ΠΡΙΝ ΞΕΚΙΝΗΣΟΥΜΕ
wikipedia και youtube (βλ. επάνω)
http://en.wikipedia.org/wiki/Neuromancer

ΑΝΑΓΝΩΣΜΑΤΑ

• Hakken, D. 1999, Cyborgs@Cyberspace, New York - London: Routledge, κεφ. 1,2.
• Budka, Ph. And M. Kremser, 2004, ‘CyberAnthropology-Anthropology of CyberCulture’, in S. Khittel, B. Plankensteiner and M. Six-Hohenbalken (eds.), Contemporary issues in socio-cultural anthropology. Perspectives and research activities from Austria, σσ. 213-226, Vienna: Loecher. http://www.philbu.net/media-anthropology/Budka_Kremser_Cyberanthro.pdf
  

Ανθρωπολογία των Μέσων (επιπλέον)

• Spitulnik D., 1993, ‘Anthropology and Mass Media’, Annual Reviews of Anhtropology 22, σ. 293-315. http://www.anthropology.emory.edu/FACULTY/ANTDS/Spitulnik93MediaAnthro.pdf
• Osorio, F. 2005, ‘Why is interest in Mass Media Anthropology growing?’ EASA e-Seminar. http://www.media-anthropology.net/osorio_massmediagrowing.pdf
• Αναλυτική βιβλιογραφία της European Association of Social Anthropologists (EASA) Media Anthropology Network: http://www.philbu.net/media-anthropology/bibliographies.htm
  

Ανθρωπολογία και Κυβερνοχώρος

• Τι κάνει η κυβερνο-ανθρωπολογία
  
• Θεωρητικό και ιστορικό πλαίσιο
  
• Εθνογραφικό πεδίο
  
• Cyber… ορισμοί

Ορισμοί

http://www.worldwidewords.org/articles/cyber.htm
http://www.pangaro.com/published/cyber-macmillan.html


ΠΕΡΙΗΓΗΣΗ

Cyborg anthropology archive : http://w2.eff.org/Net_culture/Cyborg_anthropology/

Περιοδικά
Mondo 2000: http://en.wikipedia.org/wiki/Mondo_2000
Wired: http://en.wikipedia.org/wiki/Wired_magazine

ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ

• Escobar, A. 1994, ‘Welcome to Cyberia. Notes on the anthropology of cyberculture’, Current Anthropology 35:3, σσ. 211-231. http://www.unc.edu/~aescobar/text/eng/arturowelc.pdf
• Macek, J. ‘Defining cyberculture’. http://macek.czechian.net/defining_cyberculture.htm

ΑΝΑΛΥΣΗ ΚΕΙΜΕΝΩΝ

• Ardevol, E. 2005, ‘ Cyberculture: anthropological perspectives of the Internet’. http://www.media-anthropology.net/lboro_ardevol.pdf
• Birch, D. & S.P. Buck, ‘What is cyberspace’. http://www.nadir.org/nadir/archiv/Kultur/CyberPunk/whatis_cyberspace.article.html
• Forte, M. 2002, ‘Another revolution missed? Anthropology of cyberspace’ http://openanthropology.wordpress.com/2007/10/15/another-revolution-missed-anthropology-of-cyberspace/
• Cyber Anthropology: http://www.fiu.edu/~mizrachs/CyberAnthropology.html
• ‘What is cyberculture’ http://www.keywriter.org/coursework/cyberculture/index.html και σχετικούς συνδέσμους
  

ΠΕΡΙΗΓΗΣΗ

Internet and Cyberspace - Αναζήτηση στο Google Scholar
Αναλυτική βιβλιογραφία της CMA:
http://anthropology.usf.edu/cma/CMAbib-anthro-an.htm

ΕΞΕΡΕΥΝΗΣΗ

Computer-Mediated Anthropology
http://web3.cas.usf.edu/main/depts/ANT/cma/index.htm

ΑΝΑΓΝΩΣΜΑΤΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΠΟΜΕΝΗ ΦΟΡΑ

• Miller, D. & D. Slater 2000, The Internet. An ethnographic approach, κεφ. 1.

Κυβερνοχώρος, αναλύεται στις λέξεις κυβερνητική + χώρος. Σχόλιο για την κυβερνητική δεν θα αποτολμήσω καθώς θα πρέπει να γίνει μια μακρά αναδρομή στις θέσεις του Πλάτωνα και Αριστοτέλη και πως αυτές μετεξελίχθηκαν στις σύγχρονες θεωρήσεις.
Ο "χώρος" όμως είναι μια έννοια φυσική που χαρακτηρίζεται από συγκεκριμένα χαρακτηριστικά. Ακόμα και ο εικονικός χώρος είναι ένα μετρήσιμο μέγεθος (αυτό των η/υ) που άμεσα αποτελούν πεδίο εθνογραφικής έρευνας.
Θα διαφωνήσω ότι η επικοινωνία μέσω διαδικτύου δεν είναι προσωπική, αντίθετα πολλοί χρήστες εκφράζονται πιο άμεσα και εμπιστεύονται πιο άνετα τους συνομιλητές του ενώ μπορούν να έχουν και οπτική επαφή.
Το ζητούμενο είναι κατά πόσο τα υποκείμενα της έρευνας θα μας δώσουν πραγματικά στοιχεία και όχι εικονικά, δηλαδή δεν θα καταγράψουμε εικονικές πραγματικότητες που από κάποια άποψη έχουν ερευνητικό ενδιαφέρον.
Το σημαντικότερο σημείο που θίγεται είναι αν οι χρήστες γνωρίζουν αν αποτελούν στοιχεία έρευνας ή μήπως αποτελούν "κρέας" στον "κρεατοχώρο"

Αποστολια

Γενικά είναι αποδεκτό ότι η εθνογραφία είναι μέθοδος κοινωνικής έρευνας που συνδέεται με την επιτόπια έρευνα και την συμμετοχική παρατήρηση. Από τη στιγμή που έκανε την εμφανισή του το Internet δηλ. ένας τόπος και τρόπος μεταβίβασης της πληροφορίας και επικοινωνίας αναπτύχθηκε και ένας άλλος κλάδος της εθνογραφίας, η Εικονική Εθνογραφία. Η τελευταία μελετά τις εικονικές κοινότητες μέσα στο Διαδίκτυο. Ανθρωπολογικά μπορούμε να δούμε το διαδίκτυο και ως χώρο και ως τεχνούργημα. Μπορούμε να πούμε πως η εμφάνιση μιας νέας τεχνολογίας ευνοεί τους ανθρώπους αλλά από την άλλη μπορούν να εξαρτηθούν από αυτη. Εδώ μπαίνει το ζήτημα της πολιτισμικής προσαρμοστικότητας. Κατά πόσο δηλ. μπορεί μια ανθρώπινη ομάδα να ενσωματώσει τον νεωτερισμό.